به خوبى نمايان مىشود و ادعاهاى بىاساس و بدون شناخت آنان كه دايم سخن از تأثر شيعه از تفكر معتزلى در علم كلام و به تبع آن در تفسير به ميان مىآورند ، « 1 » برملا مىگردد . عقل به معناى ادراك نظرى و قوه تأويل‌بخشى به ظواهر گاهى مراد از عقل ، ادراك برهانى نظرى ( در برابر بديهى ) است كه براى دستيابى آن به فكر و استدلال نياز است و با تأليف و تنظيم چند مقدمه ، حاصل مىشود « 2 » در صورتى كه اين مقدمات از مظنونات امور غير يقينى باشد قرينه براى فهم مراد خدا قرار نمىگيرد ولى اگر از چند مقدمه يقينى ( بديهى يا منتهى به بديهى ) حاصل شود ، به صورت برهان قطعى پديدار شده قرينه براى فهم درست از كلام خدا خواهد بود به طور نمونه در آيات شريفه : وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ * إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ ؛ « 3 » « آن روز چهره‌هايى خرم‌اند و به پروردگارشان مىنگرند » عقل كه با تأليف و تنظيم چند مقدّمه

--> ( 1 ) . مانند : محمد حسين ذهبى ، التفسير و المفسرون ، ج 2 ، ص 25 و ص 128 ؛ ابو الحسن اشعرى ، مقالات الاسلاميين ، ج 1 ، ص 105 ؛ احمد امين ، ضحى الاسلام ، ج 3 ، ص 268 ؛ آدام‌متز ، تمدن اسلامى در قرن چهارم ، ج 1 ، ص 78 ؛ عبد الجبار همدانى ، المنية و الامل ، ص 96 . درباره آگاهى از سخافت اين ادعاها ، ر . ك : هاشم معروف حسنى ، الشيعة بين الاشاعرة و المعتزلة ، برخى از انديشمندان با دليلهاى زياد اثبات كرده‌اند ، معتزله از شيعه تأثير پذيرفته است ، ر . ك : قاسم جوادى ، « تأثير انديشه‌هاى كلامى شيعه بر معتزله » مجله هفت آسمان ( ش 1 بهار 1378 ) ، ص 122 - 149 ، ايشان ضمن اشاره به سير تاريخى بحث مىنويسد : « از نكات مهمى كه مخالفان شيعه به كلى از آن غافل مانده‌اند ، نگرش خاص است كه در كلمات ائمّه معصومان وجود دارد و بحثهاى كلامى و فلسفى فراوانى كه در بياناتشان آمده است مخصوصا در سخنان امام على ، امام سجاد ( در صحيفه سجاديه ) امام صادق و امام رضا عليهم السّلام اين ويژگى نمود بيشترى دارد و با توجه به اين متون اصالت كلامى شيعى مشخص مىشود . . . » آن‌گاه مؤلف به صف‌آرايى معتزله و شيعه در برابر هم در زمينه‌هاى مختلف مىپردازد و فهرستى از اختلافات كلامى شيعه و معتزله را از كتاب « اوائل المقالات » شيخ مفيد مىآورد و نتيجه مىگيرد اگر شيعه افكار خود را از معتزله گرفته باشد اين اندازه اختلاف با آنان قابل توجيه نيست همين‌طور مناظره‌هاى شيعه با معتزله ، كتابهاى شيعه عليه معتزله ( كه در رجال نجاشى و فهرست نديم آمده است ) و نيز كتابهاى معتزله در ردّ بر شيعه ( كه آن نيز در فهرست نديم آمده ) و . . . كه دليلهاى روشن بر ردّ اين اتهام است . سپس مؤلف در ادامه مقاله به اثبات تأثير شيعه بر معتزله پرداخته است . ( 2 ) . ر . ك : المنطق ، ج 1 ، ص 21 . ( 3 ) . قيامت ، 22 ، 23